Mangę czyta się od prawej do lewej dlatego, że zachowuje ona japoński kierunek pisma i tradycyjną logikę strony. W klasycznej japońskiej kulturze książkowej tekst często układano w pionowych kolumnach, które czytano z góry na dół, a same kolumny przebiegały od prawej do lewej. Manga odziedziczyła ten system nie tylko jako cechę techniczną, ale jako część własnego języka wizualnego: strona, kadry, ruch spojrzenia, pauzy i dramatyczne akcenty są zbudowane właśnie pod taki kierunek czytania.
Jak kierunek czytania stał się częścią języka mangi
Dla czytelnika, który przywykł do europejskich książek, pierwsza manga może wydawać się trochę odwrócona. Okładka otwiera się “z drugiej strony”, pierwsza strona jest jakby tam, gdzie w zwykłej książce byłby koniec, a wzrok trzeba prowadzić nie od lewej do prawej, lecz odwrotnie. Ale dla japońskiego wydania to naturalny porządek. Wyrósł on z tradycji pisma, w której znaki i sylaby mogły być zapisywane pionowo, a strona była budowana inaczej niż w książce łacińskiej czy cyrylickiej.
Manga nie tylko przejęła tę tradycję jako dawny zwyczaj. Zamieniła ją w narzędzie opowiadania. Kiedy artysta tworzy stronę, myśli o tym, gdzie czytelnik spojrzy najpierw, jak oko przejdzie od jednego kadru do drugiego, gdzie się zatrzyma, gdzie poczuje nagły zwrot albo ciszę. Jeśli zmienić kierunek czytania, zmienia się nie tylko wygoda. Łamie się rytm sceny. Bohater może patrzeć już nie “do przodu”, cios może lecieć nie w tę stronę, pauza może zniknąć, a kulminacyjny kadr stracić siłę.
Dlaczego mangi nie zawsze “odwraca się” dla zachodniego czytelnika
Kiedyś część mangi na rynki zagraniczne rzeczywiście odbijano lustrzanie, żeby można ją było czytać od lewej do prawej. Na pierwszy rzut oka jest to wygodne: czytelnik nie musi się przestawiać. Ale w takim rozwiązaniu jest problem. Odbicie lustrzane zmienia całą stronę. Praworęczny może stać się leworęczny, napis na ubraniu albo szyldzie — odwrócony, kompozycja sceny — stracić zamierzony kierunek. W niektórych historiach jest to szczególnie widoczne: w scenach walki, mandze sportowej, detektywach, historiach z symbolicznymi detalami.
Właśnie dlatego współczesne wydania często zostawiają mangę w oryginalnym kierunku. Na początku tomu można dodać krótką wskazówkę: należy czytać od prawej do lewej. To nie kaprys wydawcy ani sposób na uczynienie książki “egzotyczną”. To szacunek dla tego, jak autor zaplanował stronę.
Jak prawidłowo czytać mangę od prawej do lewej
Tak naprawdę do mangi można przyzwyczaić się bardzo szybko. Przez pierwsze kilka stron mózg jeszcze próbuje czytać po staremu, ale potem zaczyna wyłapywać porządek. Ważne, żeby się nie spieszyć i pamiętać, że od prawej do lewej czyta się nie tylko strony, ale także kadry wewnątrz strony oraz wypowiedzi w dymkach dialogowych.
- książkę otwiera się od tej strony, która dla europejskiego czytelnika wydaje się “tylną” okładką;
- strony przewraca się od prawej do lewej;
- kadry na stronie czyta się od prawego górnego rogu do lewego dolnego;
- jeśli kadry są ustawione pionowo, ruch spojrzenia zazwyczaj idzie z góry na dół;
- dymki dialogowe czyta się w takiej kolejności, w jakiej są rozmieszczone od prawej do lewej;
- duże kadry mogą celowo spowalniać czytanie;
- rozkładówki czyta się jako jedną kompozycję, gdzie prawa strona często wyznacza początek sceny;
- efekty dźwiękowe i linie ruchu również podpowiadają kierunek akcji;
- jeśli się pogubisz, warto wrócić do prawego górnego kadru i przejść przez stronę jeszcze raz.
Po kilku rozdziałach nie odczuwa się tego już jako zasady. Raczej jako inny rytm. Manga zaczyna być czytana nie “na odwrót”, lecz po prostu na swój sposób.
Co zmienia się w odbiorze historii
Kierunek czytania wpływa na to, jak działa napięcie. W mandze bohater może pojawić się w kadrze po prawej stronie i dla czytelnika będzie to punkt wejścia w scenę. Wzrok porusza się dalej, odsłaniając reakcję innej postaci, detal tła, nagły gest albo nową kwestię. Autor kieruje tym ruchem niemal jak reżyser montażem w kinie, tylko zamiast kamery jest tutaj strona.
Przez to manga często wydaje się bardzo dynamiczna. Nawet czarno-biały rysunek może tworzyć silne wrażenie ruchu: linie szybkości, ostre ujęcia, puste pauzy, zbliżenia oczu, małe kadry z detalami. Wszystko to działa w określonej kolejności. Jeśli czytać nie od tej strony, scena może stać się chaotyczna.
Czym manga różni się od zachodnich komiksów w budowie strony
Zachodnie komiksy zwykle czyta się od lewej do prawej, a ich strona jest zbudowana pod inny kierunek spojrzenia. Nie czyni to jednego formatu lepszym od drugiego. Po prostu wyrosły z różnych tradycji książkowych. W mandze często więcej uwagi poświęca się pauzie, stanowi wewnętrznemu, stopniowemu odsłanianiu chwili. Zachodni komiks częściej pracuje kolorem, gęstą stroną, dużymi blokami akcji. Oczywiście są wyjątki, ale sama logika czytania kształtuje odczucie tempa.
Dlatego pytanie, dlaczego mangę czyta się od prawej do lewej, dotyczy nie tylko Japonii czy języka. Chodzi o to, jak kultura pisma stała się kulturą obrazu. Manga zachowała kierunek, w którym jest tworzona, i właśnie dzięki temu czytelnik widzi stronę bliżej autorskiego zamysłu. Na początku wydaje się to niezwykłe. Potem ręka sama otwiera tom “z drugiej strony”, a wzrok już wie, dokąd iść.
